Ząbkowanie u niemowląt. Jak pomóc dziecku? Poradnik dla rodziców

Artykuł został stworzony we współpracy ze stomatologiem dr Dorotą Sierpińską i Enel-Med Stomatologia.

Ząbkowanie to w pełni naturalny proces, podczas którego wyrzynają się pierwsze zęby mleczne, przygotowując malucha do spożywania pokarmów stałych. Ząbkowanie rozpoczyna się zazwyczaj około 4.-7. miesiąca życia i może trwać nawet do 3 lat. Podczas ząbkowania dzieci mogą być rozdrażnione i płaczliwe, ponieważ wyrzynające się zęby często powodują ból i dyskomfort. Nierzadko towarzyszą temu także inne objawy, takie jak wzmożone ślinienie, stan podgorączkowy czy mniejszy apetyt. Z poniższego artykułu dowiesz, jak rozpoznać typowe i nietypowe objawy ząbkowania, z czym można pomylić ząbkowanie oraz jak pomóc dziecku zmniejszyć dyskomfort, towarzyszący wyrzynaniu się pierwszych ząbków.

 Spis treści

• Czym jest ząbkowanie i kiedy się zaczyna?
• Kiedy pojawia się pierwszy ząbek?
• Kalendarz ząbkowania, czyli jaka jest kolejność wyrzynania się zębów mlecznych
• Ząbkowanie wczesne i opóźnione – czy to powód do zmartwień?
• Ile trwa ząbkowanie u niemowlęcia?
• Objawy ząbkowania – jak rozpoznać, że idą pierwsze zęby?
• Najczęstsze mity na temat ząbkowania
• Z czym można pomylić ząbkowanie i jak odróżnić ząbkowanie od choroby?
• Sposoby na złagodzenie objawów ząbkowania
• Żele na ząbkowanie - jak wybrać?
• Leki przeciwbólowe a ząbkowanie – kiedy są potrzebne?
• Higiena jamy ustnej już od pierwszego ząbka
• Kiedy zgłosić się do lekarza lub stomatologa?

Czy wiesz, że początek rozwoju zębów mlecznych rozpoczyna się już w łonie matki, w czwartym tygodniu życia płodowego? To fascynujący proces, który towarzyszy maluchowi niemal od samego początku jego istnienia, długo przed tym, jak pojawi się pierwszy biały ząbek w buzi.

Ząbkowanie możemy zdefiniować jako naturalny proces wyrzynania się zębów mlecznych u niemowląt i małych dzieci. Jest to stopniowe, zachodzące w określonej kolejności, przesuwanie się każdego zawiązka zęba z głębi kości szczęki lub żuchwy – gdzie rozwijał się od życia płodowego – aż do momentu, gdy ząbek "przebije się" przez dziąsło i zajmie swoje ostateczne miejsce w jamie ustnej dziecka. Warto podkreślić, że ząbkowanie to nie jednorazowe wydarzenie, lecz rozciągnięty w czasie proces, który obejmuje wyrzynanie się wszystkich 20 zębów mlecznych.

Wyróżniamy trzy fazy ząbkowania:

• fazę przederupcyjną – to moment bezpośrednio przed "przebiciem" się ząbka przez dziąsło,
• fazę przedfunkcyjną – rozpoczyna się w momencie, gdy korona zęba staje się widoczna w buzi dziecka,
• fazę funkcyjną – ząb zajmuje już swoje miejsce w uzębieniu i pełni swoją rolę w gryzieniu i żuciu, następuje też zakończenie rozwoju korzenia zęba.

Moment pojawienia się pierwszych zębów u niemowlaka to kwestia bardzo indywidualna, zależna od czynników genetycznych czy środowiskowych. Choć najczęściej pierwszy ząbek pojawia się około 6. miesiąca życia, należy pamiętać, że ten czas może być różny dla każdego dziecka. Przyjmuje się, że początek ząbkowania może wystąpić między 4. a 7. miesiącem życia, jednak norma jest znacznie szersza - pierwszy ząb może pojawić się już w 3. miesiącu lub dopiero w 12. miesiącu życia dziecka. Każdy maluszek rozwija się w swoim własnym tempie, dlatego nie należy zbytnio martwić się, jeśli ząbkowanie u dziecka zaczyna się nieco wcześniej lub później.

Czy wiesz, że największy odsetek dzieci zaczyna ząbkowanie w 6. miesiącu życia? Pomimo tej ogólnej tendencji, są przypadki maluchów, u których ząbkowanie rozpoczyna się już w 3. czy 4. miesiącu życia, mówimy wtedy o tzw. ząbkowaniu wczesnym. Jeśli natomiast niemowlak zaczyna ząbkować między 9. a 11. miesiącem życia, mamy wtedy do czynienia z tzw. ząbkowaniem opóźnionym.

Czy zbyt wczesne lub późne wyrzynanie zębów powinno nas zaniepokoić? Niekonieczne, ponieważ każde dziecko rozwija się w swoim własnym rytmie, dlatego każde tempo można w tym przypadku uznać za prawidłowe.

Niemniej jednak istnieją sytuacje, które powinny skłonić rodziców do konsultacji z pediatrą. Jeśli pierwszy ząbek nie pojawi się u dziecka po ukończeniu 12. miesiąca życia, należy zwrócić uwagę na tę kwestię. Może to być sygnał, że istnieją pewne zaburzenia w rozwoju, zaburzenia genetyczne, czy niedobór witaminy D3 lub zaburzenia gospodarki wapniowej.

Co ciekawe, istnieje tendencja do dziedziczenia tempa ząbkowania, więc jeśli u rodziców pierwsze zęby pojawiły się we wcześniejszym etapie rozwoju, to istnieje duże prawdopodobieństwo, że ich dzieci również w podobnym wieku zaczną ząbkować.

To ile czasu trwa wyrzynanie zębów u dziecka, jest w dużej mierze kwestią indywidualną. W około 30. miesiącu życia (czyli w wieku około 2,5 lat) większość dzieci ma już pełny zestaw 20 ząbków mlecznych.

Czas wyrzynania zęba obejmuje okres od momentu wyczuwania go przez dziąsło do momentu, gdy cała korona zęba pojawia się na powierzchni dziąsła. Średnio, ten proces trwa od 2 miesięcy w przypadku siekaczy, do 5-6 miesięcy w przypadku zębów trzonowych mlecznych, a całkowity rozwój korzeni trwa nawet do 2 lat.

Pozostaje jeszcze pytanie, ile czasu przebija się ząbek. Zwykle wynosi on około 1-7 dni, ale może być to różne dla każdego dziecka. Jest to okres liczony od momentu, gdy ząbek zaczyna się przebijać przez dziąsło aż do całkowitego wyjścia na powierzchnię. To właśnie w tym okresie obserwuje się znaczące nasilenie objawów ząbkowania u dziecka. Jeśli objawy związane z przebijaniem się ząbka utrzymują się dłużej niż tydzień, może to sugerować inne przyczyny niż ząbkowanie.

Objawy ząbkowania u dziecka mogą być bardzo różne, począwszy do zwiększonego ślinienia się, a skończywszy na rozdrażnieniu czy trudności z zasypianiem. Co ważne, u części dzieci ząbkowanie przebiega w sposób łagodny, bez nasilonych objawów.

Co może być pierwszym objawem ząbkowania? Pierwszym sygnałem, że nasze dziecko wchodzi w okres ząbkowania, jest swędzenie dziąseł, które przejawia się bardzo często wkładaniem rączek i innych przedmiotów do buzi oraz gryzieniem twardych rzeczy. Maluch w ten sposób próbuje złagodzić uczucie dyskomfortu w jamie ustnej. Obserwuje się także nasilone ślinienie się oraz rozpulchnione, zaczerwienione dziąsła, przez które można zauważyć lub wyczuć zarys pierwszych ząbków.

Jakie objawy miejscowe mogą towarzyszyć ząbkowaniu?

• Krwiak na dziąśle nad wyrzynającym się zębem. Gdy ząb się przebije, może powstać krwiak (torbiel erupcyjna), który zwykle znika tego samego dnia, wywołując nieznaczne krwawienie w jamie ustnej. Niemniej jednak, jeśli minie kilka tygodni, a krwiak dalej nie znika, wówczas warto udać się do gabinetu stomatologicznego.

• Miejscowy stan zapalny dziąsła wokół wyrzynającego się zęba.

• Gryzienie palców i przedmiotów.

• Nadmierne ślinienie się (do około 18.-24. miesiąca życia maluchy nie mają jeszcze w pełni wykształconych mechanizmów odpowiadających za kontrolę połykania śliny).

Jakie objawy ogólne mogą towarzyszyć ząbkowaniu?    

• Zwiększona płaczliwość, niepokój, marudzenie i rozdrażnienie, a czasem także apatia bardzo często świadczą o bolesnym ząbkowaniu.

• Problemy ze snem. Dziecko może być bardziej senne lub odwrotnie, może często wybudzać się w nocy z płaczem.

• Dziecko może odmawiać jedzenia z powodu odczuwanego bólu. Utrata apetytu czasem prowadzi do spadku masy ciała.

• Typowym objawem ząbkowania może być podwyższona temperatura, wynikająca z miejscowego stanu zapalnego dziąseł. Zazwyczaj mieści się w zakresie 37-38°C i powinna spaść po pojawieniu się zęba. Jeśli natomiast temperatura skoczy powyżej 38°C i utrzymuje się dłużej, oznacza to, że przyczyna nie leży w ząbkowaniu, a może świadczyć o innym problemie, np. infekcji.

• Katar (trwający nie dłużej niż 10 dni).

• Zaburzenia ze strony układu pokarmowego, takie jak biegunka lub wymioty. Te objawy pojawiają się bardzo rzadko, a ich występowanie nie zawsze wiąże się z procesem ząbkowania.

Inne mniej typowe objawy ząbkowania

• Pocieranie policzków lub ciągnięcie się za uszy może towarzyszyć wyrzynaniu się zębów trzonowych.

• Problemy skórne. Wysypka wokół ust, na policzkach i innych częściach ciała, np. na brzuszku, czy plecach powstaje na skutek nadmiernego ślinienia się. Enzymy śliny mogą podrażniać delikatną skórę dziecka, czego efektem jest właśnie powstawanie krostek i zaczerwienienia na skórze.

Jeśli jakiekolwiek objawy nas niepokoją, warto skonsultować je z lekarzem pediatrą, by wyeliminować inne przyczyny niż bolesne ząbkowanie.

"Ząbkowanie zawsze powoduje gorączkę" – MIT

Choć wiele rodziców łączy gorączkę z ząbkowaniem, badania wskazują, że temperatura ciała powyżej 38°C nie jest bezpośrednim skutkiem wyrzynania się zębów. Okres ząbkowania przypada mniej więcej na drugą połowę pierwszego roku życia dziecka, kiedy odporność nabyta od matki stopniowo wygasa, a własny układ immunologiczny malucha nie jest jeszcze w pełni dojrzały. To właśnie dlatego dzieci w tym wieku po prostu częściej chorują i łapią infekcje. Gorączka może wskazywać na rozwijające się zakażenie, np. infekcję górnych dróg oddechowych, układu moczowego czy opryszczkowe zapalenie jamy ustnej. Dlatego jeśli u ząbkującego dziecka pojawi się temperatura powyżej 38°C, zawsze warto skonsultować się z lekarzem.

"Na ząbkowanie można dać wszystko, byle pomogło" – MIT

Gdy dziecko cierpi podczas ząbkowania, rodzice często sięgają po różne tzw. „sprawdzone sposoby”. Niestety nie wszystkie z nich są bezpieczne. Wiele popularnych metod, choć reklamowanych jako „naturalne”, nie ma potwierdzenia w badaniach naukowych i może realnie zagrażać zdrowiu dziecka. Bursztynowe naszyjniki czy bransoletki stwarzają ryzyko uduszenia, mrożone gryzaki mogą uszkodzić delikatną śluzówkę dziąseł, a środki zawierające lidokainę, benzokainę czy alkohol są dla małych dzieci potencjalnie toksyczne. Szczególnie niebezpieczna jest benzokaina. U dzieci poniżej 2. roku życia jest wprost przeciwwskazane ze względu na ryzyko groźnej choroby krwi. Zanim więc sięgniemy po kolejny "cudowny" sposób na ząbkowanie, warto skonsultować się z lekarzem lub stomatologiem dziecięcym.

"Zęby mleczne nie są ważne" – MIT

Zęby mleczne bywają bagatelizowane, bo i tak wypadną. Tymczasem ich zaniedbanie może mieć realne konsekwencje dla zdrowia dziecka. Mleczaki mają cieńsze szkliwo i słabszą mineralizację niż zęby stałe, przez co próchnica rozwija się w nich wyjątkowo szybko. Co więcej, nieleczona próchnica zębów mlecznych łatwo przenosi się na zęby stałe, a zbyt wczesna utrata mleczaków może skutkować wadami zgryzu lub wymowy. Warto więc regularnie obserwować zęby malucha i nie odkładać wizyty u stomatologa.

Kiedy maluchy zaczynają ząbkować, nierzadko doświadczają nadmiernego ślinienia, ale czasem może pojawić się też katar, kaszel czy nawet luźne stolce. Warto pamiętać, że ząbkowanie nierzadko pokrywa się z okresem, gdy dzieci tracą nabytą od mamy odporność, co sprawia, że stają się bardziej podatne na różnego rodzaju infekcje bakteryjne i wirusowe. Dlatego w tym czasie warto szczególnie zadbać o higienę, myjąc rączki malucha oraz wszystkie przedmioty, które mogą trafić do buzi naszego dziecka.

Co powinno nas zaniepokoić? Jeśli objawom takim jak kaszel czy katar towarzyszy gorączka, powyżej 38°C, może to sugerować inne problemy niż jedynie ząbkowanie. Jeśli gorączka utrzymuje się dłużej, warto wtedy udać się do pediatry.

A czy nadmierne ślinienie zawsze oznacza początek ząbkowania? Nie zawsze. Niekiedy obfite ślinienie u dziecka między 2. a 3. miesiącem życia jest spowodowane rozpoczęciem pracy przez ślinianki, a nie właściwym ząbkowaniem.

• Bliski kontakt z rodzicem zapewnia dziecku poczucie bezpieczeństwa. Dlatego przytulanie, mówienie czułym i spokojnym głosem będzie działać kojąco na maluszka. Rozważ noszenie dziecka w nosidle lub chuście, by ułatwić sobie wykonywanie codziennych obowiązków, nie tracąc przy tym bliskości z maluchem.

• Masaż dziąseł dziecka z wykorzystaniem gryzaków pomoże złagodzić bolesne wychodzenie zębów. Polecamy gryzaki wykonane z miękkich materiałów. Na przykład silikonowe gryzaki można schłodzić (ale nie zamrażać!) i podać dziecku, by przynieść natychmiastową ulgę obolałym dziąsłom oraz zmniejszyć opuchliznę. Wybierając gryzak, upewnij się, że produkt posiada odpowiednie certyfikaty bezpieczeństwa.

• Poza gryzakiem dobrym pomysłem są też końcówki SEYSSO Baby Gum Soother, czyli specjalne końcówki do szczoteczki SEYSSO Baby Penguin, które dzięki delikatnym silikonowym wypustkom zapewniają łagodny masaż wrażliwych dziąseł, przynosząc ukojenie w okresie ząbkowania, a jednocześnie stymulują dziąsła i wspierają ich zdrowy rozwój już od pierwszych miesięcy życia.

• Podawanie schłodzonych, ale nie bardzo zimnych posiłków. Niektórym dzieciom ulgę przyniosą kawałki schłodzonych warzyw i owoców, takich jak marchewka czy jabłko. Pamiętaj jednak, by podczas jedzenia cały czas być przy dziecku i podawać mu pokarm w pozycji siedzącej.

• Artykuły do higieny jamy ustnej, takie jak silikonowe nakładki na palec lub miękkie szczoteczki do zębów świetnie sprawdzą się do delikatnego masażu dziąseł. Możesz też rozważyć zakup szczoteczki sonicznej dla dzieci (0-3 lat). Delikatne drgania szczoteczki pomogą złagodzić dyskomfort, towarzyszący wyrzynaniu się pierwszych ząbków.

• Przecieranie dziąseł z użyciem zwilżonego gazika naparem z rumianku, który ma właściwości łagodzące i antybakteryjne.

Żel na ząbkowanie to skuteczne rozwiązanie łagodzące podrażnienia dziąseł podczas pojawiania się pierwszych zębów. Nie tylko redukuje stan zapalny, ale również wspiera procesy regeneracyjne. Wybierając taki żel czy aerozol, zwróć uwagę na jego skład i formułę. Najlepiej sięgać po żele adhezyjne, które utrzymują się w miejscu aplikacji nawet u intensywnie śliniącego się dziecka. Co powinien zawierać?

• Składniki naturalne, które będą działać przeciwzapalnie i łagodząco, takie jak wyciąg z rumianku (działa antyseptycznie i osłania błonę śluzową), prawoślazu lekarskiego (wykazuje działanie antybakteryjne), aloesu (nawilża i wspiera regenerację nabłonka) czy korzenia lukrecji i róży damasceńskiej.

• Ksylitol wspiera profilaktykę przeciwpróchnicową, hamuje wzrost bakterii odpowiedzialnych za powstawanie ubytków i stymuluje produkcję śliny.

• Kwas hialuronowy jest bezpieczny nawet dla niemowląt, działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie, przyspiesza gojenie tkanek oraz chroni dziąsła przed czynnikami mechanicznymi i infekcyjnymi.

• Gliceryna zapewnia odpowiedni poziom nawilżenia i tworzy warstwę ochronną na śluzówce, pantenol przyspiesza regenerację błony śluzowej. Z kolei poliwinylopirolidon (PVP) tworzy barierę ochronną na powierzchni błon śluzowych i zapobiega nadkażeniom.

Syropy przeciwbólowe sprawdzą się w sytuacji kryzysowej, gdy u maluszka zaobserwujemy znaczące nasilenie objawów ząbkowania, szczególnie w nocy, co uniemożliwia mu spanie i powoduje częste wybudzanie. W takiej sytuacji można rozważyć podanie ibuprofenu lub paracetamolu. Oba działają przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, jednak ibuprofen ma dodatkowo właściwości przeciwzapalne, co może być szczególnie istotne przy nasilonym stanie zapalnym dziąseł. Należy pamiętać, aby dawkę leku zawsze dostosować do masy ciała dziecka.

Dbanie o higienę jamy ustnej warto zacząć jeszcze przed pojawieniem się pierwszego zęba. Regularne oczyszczanie dziąseł gazikiem zwilżonym przegotowaną wodą lub słabym naparem z rumianku, pomaga zarówno utrzymać właściwą higienę jamy ustnej niemowlaka, jak i przyzwyczaja go do manipulacji w obrębie jamy ustnej. Ciekawym rozwiązaniem są też silikonowe szczoteczki w formie gryzaka lub silikonowe nakładki na palec, które świetnie sprawdzają się w okresie ząbkowania. Zapewniają delikatny masaż obolałych dziąseł, a jednocześnie stopniowo oswajają malucha z codzienną rutyną higieniczną. Gdy pojawi się pierwszy ząbek, czas wprowadzić szczoteczkę z miękkim włosiem i pastę z fluorem. Ile pasty należy użyć? Wystarczy ilość wielkości ziarenka ryżu, aby dokładnie wyczyścić pierwsze zęby. W przypadku szczoteczek do zębów mamy do wyboru: szczoteczki manualne dla niemowląt lub szczoteczki soniczne ze specjalnymi końcówkami. Pamiętaj, że zęby mleczne, choć tymczasowe, są fundamentem dla prawidłowego rozwoju zębów stałych, dlatego profilaktyka próchnicy powinna zacząć się jak najwcześniej. To właśnie te pierwsze miesiące budują fundament zdrowego uśmiechu na całe życie.

Więcej na temat dbania o higienę jamy ustnej niemowlaka dowiesz się z tego artykułu ➤Jak myć zęby niemowlakowi?

Choć ząbkowanie to naturalny proces, istnieją sytuacje, w których warto skonsultować się z pediatrą lub stomatologiem dziecięcym. Co powinno nas zaniepokoić?

• Gorączka powyżej 38°C, która utrzymuje się dłużej lub towarzyszą jej inne objawy (kaszel, katar). Te objawy mogą wskazywać na infekcję, a nie ząbkowanie.
• Brak pierwszego ząbka po ukończeniu 12. miesiąca życia.
• Objawy takie jak biegunka, wymioty czy inne dolegliwości, które nas niepokoją.
• Krwiak na dziąśle nad wyrzynającym się zębem, który nie znika po kilku tygodniach.

Źródła:

1. https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/prawidlowyrozwoj/jamaustna_zeby/67445,zabkowanie-rozwoj-i-wyrzynanie-zebow-mlecznych

2. Olczak-Kowalczyk D. in. Stanowisko polskich ekspertów dotyczące bezpieczeństwa i skuteczności składników obecnych w środkach medycznych używanych podczas ząbkowania dziecka. Przegląd Pediatryczny 2022/Vol. 51/No. 2/23-29.

3. Olczak-Kowalczyk D., Boguszewska-Gutenbaum H., Janicha J. i in. Wybrane zagadnienia związane z wyrzynaniem zębów mlecznych. Nowa Stomatologia nr 2/2011.

4. Boguszewska-Gutenbaum H., Janicha J. i in. Symptomy ogólne i miejscowe związane z wyrzynaniem zębów mlecznych. Nowa Stomatologia nr 3/2014.